Туган як
+8 °С
Яңгыр
Барлык яңалыклар
Бөек Җиңү
8 Май 2019, 13:07

«Озакламабыз, кайтырбыз!»

... Бүгенгедәй хәтерендә Әхәт Сәйфетдин улының. 1941 елның 22 июне. Олысы-кечесе — колхозның мал фермасында. Атка атланган берәү җан-фарманга фермага таба чабып килә. Үзе дә, малкае да тәмам хәлдән тайган, шыбыр тиргә баткан. Ни булды икән?...

... Бүгенгедәй хәтерендә Әхәт Сәйфетдин улының. 1941 елның 22 июне. Олысы-кечесе — колхозның мал фермасында. Атка атланган берәү җан-фарманга фермага таба чабып килә. Үзе дә, малкае да тәмам хәлдән тайган, шыбыр тиргә баткан. Ни булды икән?...
«Иртәрәк олыгайдык без»
«Сугыш чыккан!» Коточкыч яңалыктан кем кайда, нинди халәттә булган, шул рәвешле тораташтай катып кала. Бераздан китә елаш, ачыргаланып аваз салулар... Бөтен дөнья кисәк караңгылыкка чумгандай тоела 11 яшьлек Әхәткә. Икенче көнне көтүчеләр янә фермага җыела. Чыбыркыларын урынына элеп куялар. «Озакламабыз, кайтырбыз!»
Әхәтнең абыйсы Минша да фронтка алына. Шул елның кыш ахырында ук гаилә башлыгы, тегүче Сәйфетдин ага дөнья куя. Әнкәсе белән икәүдән-икәү торып кала үсмер. Гамьсез балачак мәлләре «Каф тау артында» югала. Сугыш чоры үсмерләре иртә олыгая. Кечкенә Ак таш авылы (Туймазы районы) ир-егетләре фронтка озатыла. Төп эшче көч — хатын-кыз һәм дә буыннары ныгып та өлгермәгән кыз-малайлар...
Элек тә көтүче ярдәмчесе булып йөргән Әхәткә исә ферма мөдире Зәйтүнә шундый тәкъдим ясый: «Мәктәптә укулар башланганчы, дуңгызларны көтәргә алын инде», ди. Нәтиҗәдә ул тулы хокуклы эшче булып китә. Гомумән, колхозда нинди эш бар, бөтенесенә дә җигелә үсмерләр. Мал-туар карау, печән-салам хәстәрләү, урман кисү... Иртәдән кара төнгәчә хезмәт салган халык «трудодень»нән башканы белми.
Сугышның тәүге елларында хәлләр чагыштырмача түзәрлек булса, арытаба бөтенләй мөшкелләнә. Ярый әле, эштәгеләргә әбәт вакытына арыштан кечкенә икмәк кыерчыгы өләшәләр. Әхәт шуның яртысын әнкәсенә кайтарып бирә. Әни кеше ул кисәкне тагын икегә бүлә. Заманалар... Яз көне ашлык-мазарның тәмам төбенә төшәләр. Көздән калган башакны җыярга чыга ач халык. Күпләр агуланып, авыз-борыныннан кан китеп, урын өстенә кала. Бәхеткә, игелекле җан иясе табыла. Фронттан инвалид булып кайткан Сюндуков дигән табиб ярдәмгә килә. Кычытканны җыеп, пешереп, өй борынча йөреп, хасталарга мәҗбүриләп ашата. Шул рәвешле күпләр исән кала... Шөкер, черегән бәрәңге кәлҗемәсе ул хәтле зәһәр булмый. Аңардан әвәләнгән «кәтлит» ярыйсы гына туендыра. Хәер, язын авылдагылар да иркенрәк тын ала. Әлбәттә, авыл җирендә иң мөһим, төп туендыручы буларак сыер малы санала. Әниле-уллы Батталовларны да шул мәхлүк җан коткара. Маен саталар. Катык, аертылган сөт үзләренә кала. Күршедәге малайларга да өлеш чыгара әле ана кеше. Сөт-йомырка ишегә — салым. Моннан тыш авыл халкы заем түли. Чыда гына! Үгез, ат, сыер җигеп эшкәртелгән җирдә ашлык уңмый. Барлы-юклы җитешкәнен урак белән урып, көлтә бәйләшле, эскертне кышын сугышлы. Көзен арышны уруга, колхоз тегермәнендә тарталар. Ярым чи ипидән ачы әрем тәме килә... Хезмәт көненә кашыклап онын да бирәләр. Җан асрарга ярап тора, кыскасы. Халык сабыр итә. Барысы да фронт өчен, җиңү өчен! Бәрәңге киптереп озату, бияләй, оекбаш бәйләү ише шөгыль белән дә мәшгуль хатын-кызлар. Күчтәнәчләргә җавап йөзеннән, фронттан хат-хәбәр дә килеп ирешә кайчак. «Алдык, рәхмәт», дип яза солдатлар. Уйласаң, искитмәле. Дәһшәтле яу барган чорда шундый да тәртип сакланган ич почта хезмәтендә...
Ни генә димә, халык сынмый-сыгылмый. Алай гына да түгел, җыр-моң, күңел ачуга да вакыт-әмәлен таба. Авылдан ерак та түгел урман хуҗалыгы була. Картлар, хатыннар, яшь кызлар шунда агач кисә. Авыр хезмәттән бушануга, «балавыз сыгып» та алалар. Бераз күңелләрен бушатуга, җырлы-моңлы дулкыннарга «көйләнәләр». Әхәтне гармун уйнарга үгетлиләр. Үсмер ялындырмый, ишеткән-белгәннәрен суза гына. Яңарак җырларны да өйрәнергә тырыша. Эшкә барганда-кайтканда, сабантуйларда да яңгырый гармун моңнары. Әхәтләр укыган Тукай авылындагы мәктәптә чыршы бәйрәмнәренә хәтле уздырыла! Укулар да онытылмый, билгеле. Ачлы-туклы сабакташлар тырышып белем үрләрен яулый. Әхәт аеруча арифметиканы үз итә. Әдәбиятны дә ярата. Тик менә яттан шигырь сөйләү генә... Нилектәндер шактый авыр бирелә ул гамәл. Аның каравы, имтихан чорында нәкъ үзе яттан белгән бердәнбер шигыре туры килә малайга.
... Гомер уза. Ниһаять, зарыгып көткән мәл. 1945 елның 9 мае. Тукайдагы радиодан ишеттеләр куанычлы хәбәрне. Гадәттәгечә, фермада иделәр. Сугыш башланган көндәге сыман ук, сыбайлы оран салды: «Сугыш бетте-е-е!» Менә шунда башланды инде тамаша. Кемдер үксеп елый, бәгъзесе сөенеченнән нишләргә белми. Истән чыгарлык мени... Әйе, фронтта гына яуланмады уртак Җиңү. Һәм, әйтергә кирәк, өлкәннәр көче белән генә түгел. Тиңдәшсез батырлык, кыюлык, җаваплылык тойгысы балаларга да хас булды ул елларда. Бүгенге көндә сугыш чоры кыз-малайларын Бөек Ватан сугышы ветераннарына тиңләштерү тикмәгә генә түгел...
Җиңү кояшы Батталовлар гаиләсенә икеләтә шатлык китерә. 45нең көзендә авылга хәбәрсез югалган Минша кайтып төшә. Чолганышта калып, әсирлеккә эләгүчеләр арасында була ул. Анда интеккәннәрен сөйли китсәңме... Фашист лагерендагылар дошманга баш ими. Яшерен оешма эшли. Әсирләр ничек тә бер-берсен курчаларга, үлемнән коткарып калырга омтыла. Тоткыннарны француз танк разведкасы азат итә. Хәрбиләр фронтка эләгә. Каһарманнарча көрәшкән якташыбыз күңелендә-йөрәгендә тупланган бөтен нәфрәтен, ачу-зәһәрен фашистларны дөмектерүгә сарыф итә. Сугыш чорында тапшырылмый калган орден-медальләре батыр яугирне инде тыныч вакытта эзләп таба... Минша Сәйфетдин улы гаиләсендә дә, эшендә дә үрнәкле була. Тормыш иптәше белән өч бала үстерә. «Борчылмагыз, без барыбер әйләнеп кайтырбыз», дигәне рас килә ир асылының.


«Эшкә бирсәң чын күңел»
Сугыштан соңгы еллар тиз генә туклык-иминлек китерми әле. Бер төркем җаваплы иптәшләр ашлык келәтләрен тикшерү нияте белән хуҗалыкка килеп төшә. Ишекләрне ачып җибәрсәләр... орлык түгел, тычкан исе дә сизелми ләбаса! Ахырда халык рухын күтәрү максатыннан урыннарда агитбригадалар оештырыла башлый. Инде гармунчыга хаҗәт туа. Әхәткә мөрәҗәгать итәләр. Агитбригада белән сәфәргә юлланырга карар итә ул. Колхоз рәисе тәүдә ишетергә дә теләми. Эшләргә кеше кирәк ләбаса! Тик райсовет белән комсомол райкомына каршы тора алмыйсың... Шулай итеп, 1946 елның май аеннан героебыз «әртист» булып китә. Агитбригада Туймазы, Бүздәк, Шаран, Кандра районнары буйлап «сәяхәт кыла». Концертлар, спектакльләрдән өзекләр яратып кабул ителә. Ярым җимерек, салкын «клуб»лар шыгырым тулы. 16 яшьлек гармунчыны сәхнәгә кат-кат чыгаралар.
Кире авылга кайтуга, әнкәсе улын бик тә кәефсезләнеп каршылый. Баксаң, күршеләре туктаусыз акыл өйрәтә икән. Имеш, синең артист малайдан рәт чыкмас, тракторчыга укысын ичмасам! Укый егет, тыңлый. Ә инде 1949 ел аның язмышында кисәк борылыш ясый. Таныш егетләр белән Бабайга (хәзерге Күмертау шәһәре) төзелешкә чыгып китә Батталов. Поездда барганда, сөйкемле бер кызыйга игътибар итә Әхәт. Аның гармунына кушылып, шундый матур җырлый чибәркәй. Кем булыр бу сылу, белсәң иде...
... Тәгаенләнгән урынга килеп җиткән яшьләрне ташландык колхоз басулары каршылый. Чистартып, палаткалар корып, шунда яши башлыйлар. Җир җимертеп эшлиләр дә, кинәнеп күңел ача да беләләр. Тик... Теге сылу тәки исеннән чыкмый бит Әхәтнең. Эзли-сораштыра торгач, таба моңлы тавыш иясен. Баксаң, янәшәсендә генә йөргән икән ич Фәниясе! Танышалар, кавышалар. Шул рәвешле унтугыз яшендә гаилә башлыгына әйләнә дә куя егетебез... Туган авылына инде хәләл җефете белән кайтып төшә Батталов. Анда исә искергән йорт, картаеп киткән анасы каршылый. «Туй сәфәре» урман кисүдә уза яшь парның. Җитештерү контораларының берсенә ялланып эшләү дәверендә үзләренә дә бура ясарлык бүрәнә юнәтәләр. Ниһаять, торырлык өйле булалар. Туган-тумача бергә җыелышып, никах та укыталар... Авылда озак гомер кичерергә язмый шулай да. «Перспективасыз», дип байтак кечерәк авыллар юкка чыгарыла. Ямьле табигать кочагында сыенып утырган Ак ташка да кагыла ул чактагы «үзгәртеп кору» җилләре. Их, төбәкнең дә ниндие ич әле. Әкияттәгедәй хозур урманнар, саф сулы чишмәләр. Авыл читендә — галәмәт олы шомырт агачы. Бөтен яшь-җилкенчәк кичләрен шунда җыйнала иде бит. Төштәге сыман татлы-ләззәтле хатирәләр...
Йортларын сүтеп, Тукайга күченергә мәҗбүр була Батталовлар. Көндезләрен фермада эшли Әхәт Сәйфетдин улы, кичләрен — клубта. Үзешчән түгәрәк оештырып җибәрә. Авыллар буйлап концерт куеп йөриләр. Әмма гаилә дә ишәя бит әле, әйтергә генә ансат — биш бала! Кыз-улларын аякка бастырырга, укытырга кирәк. Кечкенә хезмәт хакына көн күрүләре шактый читен. Катгый карарга килергә вакыттыр... 1963 елда Батталовлар Туймазы шәһәрендә төпләнергә ниятли. Почта элемтәсендә районара инструктор-тикшерүче булып эшли ул. Махсус курслар, читтән торып Куйбышев элемтә политехникумын да тәмамлый. Гыйлем белән бергә тәҗрибәсе дә туплана. Бүлек җитәкчесе вазыйфасына тәгаенләнә. Аннан ары — Туймазы урман берләшмәсендә гражданлык оборонасы буенча махсус инженерлык хезмәте. Сигез районны берләштергән оешма байтак көч, егәрлек таләп итә.
Хаклы ялга да шул урман хуҗалыгыннан китә Батталов. Күпсанлы хөкүмәт бүләкләре, бихисап Мактау кәгазъләре, Рәхмәт хатлары белән билгеләнә.

«Гармуным гомеремне озайтты»
Гомере буена аерылмый тугры дустыннан Әхәт ага. Туймазы мәдәният йортындагы үзешчән сәнгать түгәрәгенә йөри, бәйге-фестивальләрдә катнаша. Уфа телевидениесе Туймазы шәһәре турында киножурнал төшергән чакта Әхәт ага да читтә калмый.
Гармун Әхәт Сәйфетдин улы өчен чын мәгънәсендә якын дус. Бармак кагылышынан ук аңлый кебек хуҗасын... «Гармун минем гомеремне озайтты, — ди әңгәмәдәшем үзе. — Кирәкмәгән уйлардан, тискәре кичерешләрдән арындыра ул мине... Шундый бер вакыйганы сөйләмәкчемен. Уфадан поездда кайтып барам шулай. Күршем — зыялы бер кеше, урыс милләтле булса кирәк. Кинәттән бавыр үзен сиздерә башлады бит. Кулымны өскәрәк сузып утырам, хәлем җиңеләйгәндәй тоела. «Авыртамы? — дип сорый шулчак теге ир. — Киңәш биримме? Ошамаган сүзне һичбер вакыт йөрәгеңә якын алма. Чирләмәссең». Фәннәр докторы булып чыкты ул. Гомергә уелып калды күңелдә хикмәтле сүзләр... Гармуныма да кат-кат рәхмәтләр укыйм. Күпме кеше белән аралаштым, таныштым аның аркасында. Районнарда йөргәндә, нинди генә гаиләләр күрмәдем, еш кына үзем өчен гыйбрәт алдым. Чиргә дә дәва бит ул гармун»...
«Баянымны оныкама бүләк иттем әле, — дип дәвамлый әңгәмәдәшем. — Кызыксына. Өйрәнсен, уйнасын рәхәтләнеп. Кем белә, рәт чыгып та куяр бәлки... Фәниямнең тавышы бик матур иде бит үз вакытында. Мин гармунда сыздырам, ул җырлый... Кызларым да кимен куймый. Кечесе һаман да хорга йөри әле. Уйлап торам да, гомерлек мәхәббәтемне табарга да шул тугры гармуным ярдәм иткән бит. 2 октябрьдә җитмеш ел тула бергә яшәгәнгә!»
Мондый да озайлы тату-дус гомер кичерүнең серләре турында төпченмичә булдыра алмадым. «Иң мөһиме — юк-барга көнләшергә ярамый, — ди Әхәт ага. — Гафу итә белергә кирәк. Эчтә саклаган рәнҗеш чиргә әйләнә. Ниндидер киеренкелек килеп туган икән, шаяруга борып җибәр. Кичке үпкәң иртәнге якка калмасын. Акрынлап бер-береңнең холкына җайлашырга тырышырга кирәк. Тормыш иптәшемә рәхмәтем зур. Бик эшчән булды. Минем хезмәт гел юл йөрүгә бәйле. Бөтен хуҗалык мәшәкате аның җилкәсендә иде»...
Әхәт Сәйфетдин улы белән әңгәмә барышында соклану хисе көчәя генә барды. Җор-тапкыр сүзенә, хәтер-зиһененә хәйран калырлык. Әлегәчә төрле мәдәни чаралардан читләшкәне юк икән. 2нче микрорайонның ветераннар берләшмәсендә актив әгъза да ул. «Экскурсияләрдә булабыз, бәйрәмнәрне билгелибез, — ди. — Сугыш ветераннарына күчтәнәчләр дә илтәләр. Һичшиксез лаеклы алар кадер-хөрмәткә. Яшьләр дә онытмаса иде бу хакта... Бер уңайдан әйтер теләкләрем бар үзләренә. Күктән төшкәнне көтеп ятмаска кирәк. Эштән курыкмагыз. Хәләл көчең белән тапкан гына бәрәкәтле була. Башланган эшне ахырына җиткезергә тырышыгыз. Кешеләргә карата игътибарлы, ярдәмчел булыгыз».
«Тормыш һәммәсен дә бөртекләп бирде миңа», дип сөйләшүгә нокта куя ветеран. Миңа калса, яңа танышыма сәләтне бөртекләп түгел, юмарт-мул өләшкән Тәкъдир галиҗәнәпләре. Озак елларга җитәрлек, башкалар белән дә уртаклашырлык. Язмыш тарафыннан бүләк ителгән табигый сәләт ич ул!

Сәлия ГАРИФУЛЛИНА.

#национальныепроекты;

#нацпроекты;

#региональныепроекты;

#регпроекты;

#нацпроектыБашкортостан;

#ВладимирПутин


Читайте нас: